English  Svenska  Polski
folklor i architektura



Zdziarski folklor

Do końca XIX w. budowano drewniane domy z jednym pomieszczeniem. Najstarsze budynki używane były tylko sezonowo. Były to zrębowe koleby (szałasy) pasterzy, drwali czy węglarzy z ogniskiem w środku i jednym wejściem, bez powały i okien. Służyły one jednocześnie jako pomieszczenia dla bydła i owiec. Kiedy szałasy zaczęto używać całorocznie, wstawiono tam małe okna i powały. Kąt stajenny w izbie dał początek późniejszej oddzielnej stajni. Po I wojnie światowej, pierwotne obejścia gazdowskie zaczęto dostosowywać do potrzeb ruchu turystycznego. Do budynków z jednym wejściem zaczęto wstawiać dwoje lub więcej drzwi, aby uzyskać pokoje gościnne dla turystów. Budowniczowie domów pozwolili sobie na inspirację stylem podhalańskim, rozpowszechnionym na przykład w Zakopanem. Do częściowego naruszenia pierwotnego ździarskiego stylu architektonicznego doszło po II wojnie światowej, kiedy to Urząd Ochrony Zabytków nie miał wpływu na modernizację niektórych ździarskich chałup drewnianych. Mimo to Ždiar, z niewielką ilością domów murowanych, zdołał zachować w większości pierwotny charakter wsi. Cztery najcenniejsze zespoły obiektów uznano w 1977 r. za rezerwaty architektury ludowej. Charakteryzują je głównie drewniane domy z trzema pomieszczeniami, tworzące wraz z budynkami gospodarczymi zamknięte obejścia. Drewniane chałupy mają charakterystyczne niebieskie fugi, a ramy okienne oraz drewniane płazy są ozdobione ludowymi ornamentami. Niektóre nowsze domy również nawiązują swoim stylem do tradycyjnej architektury ludowej. Przykładem jest stylowy Ždiarsky Dom (Dom Ździarski) z muzeum.


 



Wioska Ždiar jest znana ze swoich oryginalnych tradycji folklorystycznych. Do dzisiaj, w niedziele i święta mieszkańcy Ździaru ubierają się w góralskie stroje ludowe. Te piękne stroje i ich dodatki można także zobaczy na występach zespołów folklorystycznych, jak też w ekspozycji muzealnej Ždiarskej Izby wraz z innymi eksponatami twórczości ludowej i rzemiosła. Wielkim zainteresowaniem cieszą się imprezy organizowane dla turystów, dające uczestnikom wyjątkową możliwość założenia stroju góralskiego oraz osobistego uczestniczenia w inscenizowanym ździarskim weselu (ždiarskej svadbe).

W 1925 r. powstał w Ździarze pierwszy ludowy zespół artystyczny. Przyczyniło się do tego czterech mieszkańców Ździaru – Matej, Ján i Jozef Pitoňákovie oraz Vojtech Sabanský, zakładając zespół folklorystyczny „Ždiaran”. Grupa ta, stopniowo znalazła się wśród najpopularniejszych zespołów ludowych na Słowacji. Na rodzimych i zagranicznych festiwalach folklorystycznych prezentuje oryginalne pieśni, tańce, zwyczaje i gry podtatrzańskie. Bardzo doceniani są także ździarscy rzeźbiarze ludowi i ich drewniane przedmioty. W 1925 r.  przyjechał do Ždiaru znany czeski fotograf i znawca sztuki ludowej, Karol Plicka. Oprócz wyjątkowych fotografii prostych, wiejskich ludzi, nakręcił tutaj także wiele scen lirycznych i nastrojowych do znanego filmu dokumentalnego „Ziemia Śpiewa”.

 



Ždiarske kroje

Strój ździarski należy do grupy góralskich strojów ludowych. Dzięki temu, że kiedyś przechodził przez wieś ważny szlak handlowy z Białej Spiskiej do Nowego Targu, rozwijał się miejscowy ubiór szybciej niż w innych miejscowościach. Mieszkańcy Ździaru mogli nabywać różne materiały służące do wzbogacania stroju, który stopniowo zaczął odróżniać się od strojów biedniejszych wsi góralskich. Typową częścią ździarskiego stroju kobiecego jest tzw. raňtuch (fartuch) – prosty pas rzadko tkanego płótna z bardzo delikatnych nici lnianych, ze specjalnie tkanym wzorem, do którego używa się grubych, białych nici bawełnianych. Zamężne kobiety ozdabiały sobie głowę czepcem osadzonym wysoko na czubku głowy, pod który wkładały toczek i wokół niego owijały włosy. Czepiec zdobiły kolorowe taśmy i cekiny. Poza domem, na czepiec zakładano chustkę, przez co powstała charakterystyczna dla Ździaranek ozdoba głowy. Ździarscy mężczyźni ubierali sukienne spodnie (portki), trzyćwierciowe ciemne cuchy góralskie (kabance) z grubego sukna, koszule z grubego płótna i baranie kożuszki bez rękawów (serdaki). Serdaki były bardzo bogato zdobione wyszywanymi ornamentami. Męski strój góralski można łatwo rozpoznać po charakterystycznym kapeluszu (zwanym kapelušok). Wielką ozdobą kapelusza jest duże, najczęściej orle, pióro.

Zdziarski serdak - proces tworzenia przygotowany przez ing. Jozefa Bachlede


 


                                                                                                       doc. RNDr. Ján Lacika, CSc


Copyright © Zdiar Net 2009- 2017. Wszelkie Prawa Zastrzeżone. Kopiowanie i rozpowszechnianie jest możliwe tylko za zgodą autora.