English  Svenska  Polski
info o Zdiarze

ŽDIAR (pol. Ździar) (896 m n.p.m., 1.345 obywateli do dnia 1.1.2011)




Położenie

Ždiar jest oryginalną, tradycyjną góralską miejscowością, leżącą między Tatrami Bielskimi a Magurą Spiską w Bruździe Podtatrzańskiej (Rowie Podtatrzańskim). Równolegle z osią wioski biegnie Droga Wolności z Tatrzańskiej Kotliny do Łysej Polany. Miejscowość jest położona 7 km od polskiej granicy w Jurgowie/Podspadach, 13 km od granicy w Łysej Polanie, a 34 km od Popradu.


 



W zachowanym dokumencie z 1282 r. miejsce, na którym o wiele później powstał Ždiar, nazywa się Stragar. Pochodzenie tego starodawnego słowa nie jest znane. Do końca 1470 r. ziemie tego obszaru znajdowały się w majątku magistra Gallusa-Kotroša oraz jego dziedziców Berzeviczy`ów z Wielkiej Łomnicy. W drugiej połowie XVI wieku Dolinę Białego Potoku osiedlali sezonowo, latem, pasterze i węglarze (ludzie zajmujący się wypalaniem węgla drzewnego w specjalnych kopcach ziemnych) z okolicznych wiosek, zwłaszcza z Lendaku. Obecność węglarzy na terenach dokumentują niektóre zachowane do dzisiaj miejsca, gdzie wypalało się węgle. Poddani dóbr lendackich rozszerzali swoje pastwiska poprzez wypalanie lasów. Czynność tą nazywali "žiareniem" (żarzeniem) lasu, dlatego wieś, którą założył kasztelan Franciszek Lužinský, na początku XVII wieku, nazywała się Žiar. Potem, w dokumencie z 1773 r. jest wspominany jako Ždyar. Natomiast w roku 1808 zaczęto znów używać nazwy Žjár, która jest bardzo zbliżona do pierwotnej nazwy.


 



Wieś Ždiar powstała w czasie kolonizacji wołoskiej (sołtysiej) na prawie wołoskim. Do wypalonych lasów prawdopodobnie przyszło najpierw 13 rodzin. Tereny przeznaczone na osiedlenie się podzielili na 13 części. Podzielili je w taki sposób, że w poprzek potoku zrobili 13 jednakowych pasm, tzw. przesiek, które stały się granicą między pojedynczymi działkami. Rozpiętość terenu nie zmuszała do oszczędzania gruntu, co pozwoliło na wydzielanie najstarszym Ździaranom parceli o stosunkowo dużych rozmiarach. Dzięki temu osada rozciągnęła się aż na długość 6 km. Podczas drugiej fali kolonizacyjnej rozparcelowały się boczne doliny i przyległe wzniesienia (wierchy). Na nowych parcelach powstały dzisiejsze osady Bachledova Dolina (Dolina Bachledzka), Antošovský Vrch (Wierch Antoszowski), Pavlovská Dolina (Dolina Pawłowska), Blaščacká Dolina (Dolina Błaszczacka), Bartušovská Dolina (Dolina Bartuszowska), Monkova Dolina (Dolina Monkowa, zapisywana często jako Mąkowa) i Sladičovský Vrch (Wierch Słodyczowski), które należą administracyjnie do wsi Ždiar.

Ździarska architektura ludowa - również przeszła swój rozwój.


 



W latach siedemnastych i osiemnastych XX wieku, Ždiar stał się jednym z największych ośrodków turystycznych w słowackiej części Tatr. Ze względu na ogromną ilość miejsc noclegowych, Ždiar był nazywany "największym hotelem w Tatrach Wysokich". W ździarskich domach, podczas sezonu letniego, korzystało z noclegów nawet 3.000 gości jednocześnie. Do 1989 r., większość turystów przybywało z Niemiec Wschodnich (NRD). W 1991 roku 5.408 ha tego wyjątkowego obszaru uznano za Narodowy Rezerwat Przyrody Tatry Bielskie. Jedną z najbardziej znanych tras turystycznych jest zielony szlak, prowadzący granicą rezerwatu i nawiązujący do niego: ścieżka naukowo-dydaktyczna Dolina Monkowa – Przełęcz pod Kopą (Kopské Sedlo). Ścieżka ta została otwarta w 1993 r. Przecina ona Tatry Bielskie na długości 6 km w poprzek, przy różnicy wzniesień 900 m. Jest dostępna tylko w sezonie letnim dla ruchu jednokierunkowego z dołu do góry i po uiszczeniu opłaty wstępnej. Na trasie ścieżki dydaktycznej znajduje się sześć przystanków, które przedstawiają ciekawostki Tatr Bielskich. Informacje o przystankach są zawarte na tablicach informacyjnych. Miłośnicy turystyki mogą wybrać się również na wycieczki w przeciwną stronę, gdzie leży łatwo dostępne pogórze Magura Spiska. Warto wyprawić się na jego główny grzbiet dla wyjątkowego widoku na panoramę Tatr Bielskich i wioskę Ždiar. Dwa ze szlaków przechodzących przez główny grzbiet Magury wiodą do Jeziora Jezierskiego lub do Wielkiego Jeziora Osturniańskiego na Zamagurzu Spiskim. Turyści zakwaterowani w Ździarze, często wychodzą latem na zbocza Magury Spiskiej, gdzie rośnie mnóstwo leśnych płodów, szczególnie czarnych jagód (borówek) i poziomek. Zimą, obszar Magury oferuje idealne warunki dla miłośników narciarstwa biegowego. Przejście po magurskich grzbietach o małym przewyższeniu jest łatwe także dla mniej doświadczonych narciarzy. Wyjście na główny grzbiet Magury ułatwia wyciąg krzesełkowy z dolnej stacji w Dolinie Bachledzkiej. Zaletą tego ośrodka narciarskiego jest jazda po obu stronach głównego grzbietu magurskiego. Bardzo popularnym ździarskim ośrodkiem narciarskim jest Strednica (pol. Średnica), która znajduje się przy głównej drodze ze Ździaru do Jaworzyny Tatrzańskiej. Stoki narciarskie zwężają się od przełęczy do Strzystarskiego Żlebu (niewielkiej doliny zwanej po słowacku „Tristarska Dolina”, leżącej między Hawraniem a Płaczliwą Skałą). Przeżycia związane z atrakcyjnym uprawianiem narciarstwa są wzmocnione przepiękną scenerią Tatr Bielskich.



 

Góralski Zor

Góralska legenda bardziej romantycznie wyjaśnia pochodzenie nazwy wioski Ždiar. Do gęstych lasów w szerokiej Dolinie Białego Potoku pod Tatrami Bielskimi chodzili kiedyś ludzie z pobliskich wiosek wypalać węgiel drzewny. Według legendy, jeden z węglarzy postawił w środku lasu małą drewnianą chałupkę. Jedyne jej okno było zwrócone w stronę, z której mogło wpadać do izby jasne światło jutrzenki – Zorničky (Wenus). Ta poranna gwiazda nosi góralską nazwę Zor. Od tego określenia nazwano później osadę, która powstała wokół pierwszej drewnianej chatki. Mieszkańcy Ździaru, mówiący gwarą góralską, do dzisiaj nazywają swoją wioskę Zor.



Hawrań i Płaczliwa Skała

Ciężko wyobrazić sobie wioskę Ždiar z zachowałą tradycyjną architekturą ludową bez przepięknej scenerii Tatr Bielskich. Dominującym elementem tego krajobrazu jest sylwetka dwóch najwyższych wierzchołków. Spoglądając z wioski, jeden ze szczytów, znajdujący się od lewej strony, to Płaczliwa Skała (Ždiarska vidla) (2 142 m n.p.m.), a po prawej stronie znajduje się nieco wyższy Hawrań (2 151 m n.p.m.). Mimo tego, że wierzchołki Tatr Bielskich są o 400 do 500 m niższe od najwyższych szczytów Tatr Wysokich, dorównują im piękna. Na pierwszy rzut oka różnią się od nich. W budowie geologicznej Tatr Wysokich wyraźnie przeważa granit i jemu podobne skały metamorficzne. Tatry Bielskie są zbudowane prawie wyłącznie ze skał osadowych (dolna płaszczowina reglowa). Na zboczach Hawrania i Płaczliwej Skały widać wyraźne progi skalne. Na miększych warstwach iłów utworzyły się łagodniejsze zbocza, zaś na odpornych wapieniach i dolomitach powstały pasy bardziej stromych galerii skalnych (liczne formy skalne: ściany, turnie, ostre granie). Występują także piękne zjawiska krasowe (Jaskinia Bielska).

 


Dolina Monkowa

Tatry Bielskie są pod ścisła ochroną. Za wstęp na te chronione tereny grozi kara pieniężna. Jedyną dostępną trasą turystyczną jest ścieżka naukowo-dydaktyczna Dolina Monkowa – Przełęcz pod Kopą (Kopské Sedlo). Jest udostępniona tylko w sezonie letnim dla ruchu jednokierunkowego z dołu do góry, po uiszczeniu opłaty wstępnej. Dolina Monkowa jest najniżej położonym miejscem na północnej stronie Tatr Bielskich. Miejscami ma charakter wąskiej cieśniny z niezwykłymi formami skalnymi, a najbardziej atrakcyjne turystycznie jest podejście przez próg skalny o wysokości 140 m z kaskadą wodospadów. Na sześciokilometrowej trasie ścieżki dydaktycznej znajduje się sześć przystanków z tablicami informacyjnymi. Przy wejściu na Przełęcz pod Kopą trzeba pokonać 900 m różnicę wzniesień. Na Przełęczy pod Kopą otwiera się turystom jedna z najpiękniejszych tatrzańskich scenerii, a głównie fascynujący widok na piramidy skalne – Hawrań i Płaczliwą Skałę – w głównym grzbiecie Tatr Bielskich.

                                                                                                    Text ©: doc. RNDr. Ján Lacika, CSc

Copyright © Zdiar Net 2009- 2017. Wszelkie Prawa Zastrzeżone. Kopiowanie i rozpowszechnianie jest możliwe tylko za zgodą autora.